Peyami Safa İncelemeleri

‎Ah Matmazel Noraliya ve kararsız Ferit. Yoksa Ferid mi demeliydim.
‎
‎Baştan söyleyeyim çok uzun bir inceleme yazmayı düşünmüyorum. Umarım bunu başarabilirim.
‎
‎Kitabın ana karakteri Ferit, yaşadığı şehir İstanbul. Daha ilk sayfada beni öyle bir kaosun içine sürükledi ki; kim kimdi, şimdi kime bunu söyledi, bu adamın psikolojik sorunları mı var, burası nasıl bir yer, sende nerden çıktın be adam gibi, elli tane soru sorarken buldum kendimi. Sorunun kendimde olduğunu düşündüm. Sesli kitap uygulamasından dinlemeye karar verdim. Bu fikir biraz olsun işe yaradı gibi. Belli bir sayfaya kadar sürükledi beni.
‎
‎Peyami Safa'nın daha önce "Dokuzuncu Hariciye Koğuşu" kitabını okumuştum. Dili zengin ama sadeydi o kitabında. Fakat bu, aman Allah'ım!... Beni nasıl bu kadar çok yordu.
‎Kitap iki bölüme ayrılmış. İlk bölüm; kararsız bir karakterin yapmak isteyip de yapamadıkları, hayal dünyası ve halüsinasyon gibi pek de izahı olmayan iç hesaplaşmarıyla geçiyor. Yazar kakterleri tanıtıyor bu süreçte. Psikolojik, felsefik ve sosyolojik her açıdan ele alınmış, her biri farklı hikâyeye sahipler.
‎
‎İkinci bölümde ise; kitaba asıl ismini veren Noraliya ile tanıştırıyor bizi. Bu tanışma ile geçen zamanı oldukça uzun tuttuğunu düşünüyorum. Olaylar, mekanlar, hesaplaşmalar bana Dostoyevski'nin "Suç ve Ceza" kitabını anımsatıyor. Hatta Raskolnikov'dan esinlendiğini bile düşündüm. Değişik bir tarz çalışması denemek istemiş olabilir bu eserinde. Keşke hayatta olabilseydi de bunu sorma şansım olsaydı Peyami Safa'nın kendisine.
‎
‎Buraya kadar pek olumlu bir inceleme yazmamış gibi olabilirim fakat gerçek şu ki; kitap tüm bu düşüncelerime rağmen bir sanat eseri niteliğinde. O tasvirler, edebiyatın zenginliği, yarım sayfalık uzun uzadıya noktanız ve hayran bırakan cümleler, heyecanlandıran olaylar, kişilik analizine varıncaya kadar okuyucuyu düşündüren karakterlerin ilginçliği ve psikolojik durumlarını anlatış tarzı beni çok etkiledi. Bu Türk Edebiyatı'nın güzelliği değil de, ne peki?

Yazarın ruhuna rahmet, kitaba başlayacak olanlara da şimdiden kolaylık ve selâmet dilerim.
‎
‎Dip not: Bana kalırsa, İstanbul'da yaşayan her kim olursa olsun biraz şairdir biraz yazar.
‎

2026 - 7. Kitap

Kitabın Adı: Matmazel Noraliya 'nın Koltuğu
Yazarı : Peyami Safa
Yayınevi: @otukennesriyat
Türü : Roman
Basım Yılı: 2016
Sayfa Sayısı: 319 Sayfa

Düşünceler : Edebiyatımızın sembol eserlerinden birisi olan bu romanı uzun zamandır okumayı düşünüyordum. Eşim @_withfeza_ ile birlikte okuyoruz.

Peyami Safa'yı genellikle " Dokuzuncu Hariciye Koğuşu " romanı ile tanırız. Onu Fatih Harbiye romanını ,birde " Yalnızız " romanını okumuştum. Bu dördüncü romanım oldu Peyami Safa'nın.

Olaylardan çok tahlile önem veren ,psikolojik durumu sıkça işleyen yazarın bu romanı Türk edebiyatının en iyi psikolojik eseri olarak bilinir.

Romanın kahramanı Ferit isimli bir gençtir. Tıp tahsilini yarıda bırakıp felsefe okumaya başlayan Ferit girdiği ruhi bunalım ile bu eğitimini de yarıda bırakır. Bir pansiyona yerleşen Ferit burada gerçek dünya ile hayal dünyası arasında gidip geldiği olaylarla karşılaşır.

Daha sonra iyileşmek için Büyükada 'daki bit konağa yerleşen Ferit burada mistik bir şekilde Matmazel Noraliya ile karşılaşır ve büyük bir aydınlanma yaşar.

Yıllarca hastanelerde yatması nedeniyle tıbbi terminoloji konusuna oldukça hakim olan Peyami Safa 'nın roman kurgusu gerçekten mükemmel olmuş. Dili biraz ağır olsa da ben bunu zenginlik olarak görüyorum.

Böyle üç beş satırla anlatılacak nir eser değil bu. Sayfalarca yazılacak ,saatlerce anlatılacak doneleri, anlatım teknikleri var. Dünya Savaşı 'nın yıkımını , toplumsal değişimin sancılarını anlatmış mesela. Ve daha bir çok şey.

Her kitap kendine göre güzeldir bir mesajı vardır ama bazıları mutlaka okunmalıdır. Bu da onlardan birisi. Ge kalmadan okuyun derim. Bir şey kaybetmeyecek ama çok şey kazanacaksınız

Matmazel Noroliya

‎bağları çözülmüş ruhumun
‎dört nala koşan adımlarına takılıyorum
‎bir yanım cennet
‎diğer yanım enkaz yığını
‎

‎
‎başı dönmüş şehrin ışıklarında ruhum
‎adres yok
‎odalar çıplak
‎camlarında aralanmış yalnızlık çıkmazı
‎

‎hep mi aynı bakar güneş
‎aydan arta kalan yanıyla
‎herkes mi susar
‎sessizliği ağırlar kapısında
kimliksiz
dipsiz
‎

‎
‎ben mi kaybolmuştum
‎zehirle ıslatılmış kalbimde
‎fikrimin duvarlarına çarpan o karanlık kimindi

‎
‎ben mi kördüm Noroliya
‎dibine düşmeyen düşüncelerin
‎yarım ağız sohbetlerindeki eksik hecesi koltuğunun
‎

‎
‎aynası kırılmış yüzüme dönüp
‎özümün toprağıyla aldığım abdeste yemin olsun ki
‎çatallanmış ellerime düşen her yaş için
‎bin secde eder başım

‎
‎batan günün ardından doğacak tek gülüşe
‎üşümüş düşlerimin yuvasından
‎kaybolduğum her sokağa
‎vatanım demek için yeniden geldim dünyaya

ben Ferit
d ile
hayır t ile

Emine Güner Eyzaman

1. Eserin Genel Çerçevesi
Matmazel Noraliya’nın Koltuğu, Peyami Safa’nın Doğu–Batı çatışmasını, madde–mana ikiliğini ve ruh krizini en yoğun işlediği romanıdır. Roman, bir arayış ve dönüşüm hikâyesidir.
Merkez karakter: Ferit
Ana eksen: Pozitivizm → metafizik / maneviyat
2. Konu (Kısa Özet)
Ferit: Batılı eğitim almış,akılcı, pozitivist,inançtan uzak bir gençtir.
Ancak: içsel bunalımlar,yalnızlık,anlam krizi onu sürükler. Matmazel Noraliya’nın evinde geçirdiği süreç: Ferit’in zihinsel ve ruhsal kırılma noktasıdır.
Romanın sonunda: akıl tek başına yeterli değildir, ruh ve inanç devreye girer.
3. Ana Temalar
Akıl – İnanç Çatışması
Ferit: her şeyi mantıkla açıklamak ister ama acıyı, ölümü, anlamı açıklayamaz. Peyami Safa’nın mesajı: Akıl gereklidir ama eksiktir.
Varoluşsal Bunalım
Ferit’in yaşadığı: boşluk,anlamsızlık,huzursuzluk
Bu yönüyle roman: Varoluşçu krizlere yakındır, ama çözümü metafiziktir.
Metafizik ve Gizem
Matmazel Noraliya: bedenen yoktur, ama ruhen vardır
Koltuğu: Maddi olmayan hakikatin sembolüdür.
4. Karakter Analizi
Ferit
Zihinsel olarak parçalanmış,batılı düşünceyle yetişmiş,ama içten içe eksik
Ferit’in dönüşümü: Romanın ana çatısıdır.
Matmazel Noraliya
Görünmeyen ama etkili,bilge figür,manevi rehber
Bir “karakter”den çok: Bir fikirdir.
Selma
Madde dünyasını temsil eder,ferit’in eski hayatı
5. Semboller
Sembol
Koltuk = Manevi merkez
Ev=İç dünya
Deniz=Arınma
Gece=Bilinçaltı
Kitaplar=Akıl
6. Anlatım ve Üslup
Psikolojik çözümleme ağırlıklı,iç monologlar,felsefi tartışmalar
Bu üslup: Romanı bir düşünce metnine yaklaştırır.
7. Romanın Mesajı
Peyami Safa der ki: Batı’nın aklı değerlidir,ama Doğu’nun ruhu olmadan eksiktir.
Çözüm: Denge
8. Sonuç (Net Yorum)
Matmazel Noraliya’nın Koltuğu, modern insanın akılcılıkla çıkmaza girdiği noktada, metafiziği bir kurtuluş yolu olarak öneren bir ruh romanıdır.
Sınav / ödev cümlesi:
Matmazel Noraliya’nın Koltuğu, maddeci dünya görüşü ile manevi değerler arasındaki çatışmayı, Ferit’in içsel dönüşümü üzerinden anlatan felsefi ve psikolojik bir romandır.
İstersen:

Yalnızız- Peyami Safa Yorumu: Uzun bir aradan sonra tekrar merhaba dostlar. Öncelikle belirtmek isterimki hayatımın anlamı sevgilimin sınav ödevi ve aynı zamanda birlikte okumak istediğimiz 3 kitaptan birisi idi bu kitap. Peyami Safa denilince ilk önce aklımıza 'Dokuzuncu Hariciye Koğuşu ' ve (aynı ad ile yayımlanan tv dizisinden dolayı sanırım) 'Fatih Harbiye' romanları gelir. Oysa kendi karakterinden yansımalar sunması, derin ruh tahlilleri, eşsiz söz sanatlarındaki ustalığı ile 'Yalnızız ' romanı bu iki eserden çok daha iyi bana göre. 2.Dünya Savaşı ''ndan sonra yüzünü batıya çeviren ama doğu etkisinde kalan ülkemizin yaşadığı buhranlı dönem karakterler üzerinden, karakterlerin dilinden aktarılmış. Insanların kalabalık içindeki yalnızlığı anlatılırken tek roman karakteriyle de kalmamış. Bütün ana karakterleri dolaşarak şimdiye kadar görmedigim bir anlatıma başvurmuş. Ama karakterlerin özgürlüğüne ve özgünlüğüne müdahale etmemiş. Her karakter olumlu ve olumsuz yönleriyle anlatılmış. Iç dünyaları ustaca betimlenmiş. Kitap bir solukta hemence değilde lezzetli bir yemek gibi tadına vara vara okunursa daha çok haz alınır diye düşünüyorum. Tavsiye eder miyim? Tabiki ederim. Hemde şiddetle ...

Gerek kitap boyunca, gerek de kitabın sonu ve Neriman'ın kararı olsun, sürekli Neriman'ın hayatından memnun olmayışını kötü göstermeye çalışma ve olumsuz lanse etme durumu var. Bu bana çok anlamsız geliyor. Insanlar yenilik karşısında elbette meraklı olurlar. Şu an yeni bir teknolojik cihaz piyasaya düşse herkes peşinden gider. Yeni bir moda akımı olsa takip ederiz. Doğal olarak Neriman da varlığından yeni yeni haberdar olduğu bu gelişmeleri denemek istiyor.

Kendi kültürümüzü korumak ve yaşatmak çok güzel ve desteklenmesi gereken bir nokta ancak sembolik olarak verilen ud konusunda bile sevmeyen bir insana zorla dayatmak hiç de kendi kültürümüzü geliştirecek bir şey değil. Olması gereken şey, Neriman'ın yenilenmiş zevkine göre bir enstrüman denemesi ve ikisini de kendi keyfine göre kullanmasıdır. Mesela ben de bağlama ile ilgileniyorum. Bazı zamanlar bundan sıkılıp elime gitar aldığım oldu. Ancak "Bu batı icadı." Gibi engellemelere maruz kalmadığım için bir baskı hissetmedim ve özgürce keyfime göre her müzik türünü denedim ve hâlâ da bağlamayı çok severim. Tabii bu oldukça yüzeysel ve sembolik bir örnek. Demek istediğim, insanlar baskılandıklarında aslında zevk aldıkları şeylere bile öfke duyup uzaklaşmak isteyebilirler.

Ayrıca değişmesi gereken çok şey olması da doğal. Bu kitabın geçtiği tarihin biraz evvelinde kadınlar cumbalı pencerelerin olduğu evlerde tutsak gibi yaşıyor, kendilerine ait hiçbir sosyal hayatları olamıyordu. (Taaşsuk-ı Talat ve Fitnat, Yakup Kadri Karaosmanoğlu'ndan Hep O Şarkı gibi kitaplarda bolca geçiyordu) Bir genç kadın için, ya da herhangi bir insan için keyif almadığı hayatı yaşamak ne kadar zordur oysa. Şimdi dizilerin bir bölümü biraz geç çıksın insanlar ne kadar öfkeleniyor değil mi? Ya da gittikleri yerlerde internet bulamayınca nasıl hüsrana uğruyorlar. İşte bu hayat kalitesini artırmakla ilgili. Ve kitaptaki Neriman'dan beklenen yaşantının kalitesi bu zamanda kimsenin katlanmak istemeyeceği bir düzeyde.

Bu kitap hakkındaki yorumları görünce bunları düşünmekten kendimi alamıyorum. Acaba Neriman'ın yenilik arayışını, "Kendi kültürüne hainlik ediyor, Şinasi gibi yaşamalı, Macit'le Harbiye'deki batılıaşmaya ve medeniyetin getirilerine hayran olması çok kötü." Şeklinde düşünen insanlar o zamanda bir kadın olarak yaşamak durumunda olsalardı şimdiki zevklerinden kolayca sıyrılıp mutlu bir hayatları olur muydu?

Bu kitabı yıllar önce Beyoğlu Sahaflar çarşısından almıştım.. sahafların çok ayrı bir dünyası var.. sayfalar arasında sıkışıp kalmış hatıralar var. Birilerinin ruhuna dokunan satır altları çizilmiş, kitabın üzerine bırakılan nottaki tarihe bakınca ise o kişi çoktan bu dünyadan göçüp gitmiş. Bazen de bakarsınız ki kenarda köşede bırakılan bir not alıp sizi o kişinin hayatına sürüklemiş. Bu hisler yepyeni bir kitabı okurken yaşanmaz mesela.

Dokuzuncu hariciye koğuşu, ruhu ile bedeni arasında sıkışıp kalmış bir çocuğun hikâyesini, ızdırabını, aşk acısını ve canhıraş ağrılarını konu alıyor. Okurken etkilenmemek elde değil. Yazarın edebi dili muhteşem. Hele ki betimlemeleri...